मिथ्या सूचनाविरुद्ध अभियानः मिडिया साक्षरता

अहिलेको सूचना चक्रमा कुनै पनि व्यक्तिलाई विभिन्न स्रोतबाट जताततै थरीथरीका सूचना द्रुत गतिमा प्राप्त भइरहेका हुन्छन् र सूचनाको गति एवं संख्या धेरै भएको हुँदा सूचनाको परख गर्ने समय असाध्यै कम मिल्छ । सूचनाको परख गर्नु आफैँमा सजिलो र छिटो हुने काम पनि होइन ।

मिडिया साक्षरता भनेको सामान्यरूपमा मिडियाका विभिन्न रूपका सामग्रीहरू प्राप्त गर्न, मूल्याङ्कन गर्न र निर्माण गर्न जान्ने क्षमता हो । त्यसबाहेक मिडियाका सामग्रीका सन्देश बुझ्न सक्ने, त्यस्तो सन्देश किन दिइरहेको छ भनेर सोच्न सक्ने र त्यसबाट हामीलाई के प्रभाव पर्छ भनेर मूल्याङ्कन गर्न सक्ने सिप पनि मिडिया साक्षरता हो ।

उदाहरणका लागि सूचनाको स्रोतका रुपमा धेरै चर्चा आमसञ्चार माध्यम वा सोसल मिडियामा मात्रै हुन्छ तर अहिलेको विश्वमा मानिसहरूले निम्न माध्यमबाट सूचना प्राप्त गरिरहेका हुन्छन्:

परम्परागत मिडिया (पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजन)
सोसल मिडिया (फेसबुक, युट्युब, ट्विटर, टिकटक)
अनलाइन मिडिया (वेबसाइट वा पडकास्ट)
छलफल प्लेटफर्महरू (रेडिट, डिस्कर्ड)
सन्देश आदान–प्रदान गर्ने एपहरू (ह्वाट्सएप, फेसबुक मेसेन्जर, भाइबर, इमो)
मोबाइल एपहरू (हाम्रो पात्रो)
भिडियो गेम वा विज्ञापन,
किताब (कथा/उपन्यास/कविता)
इतिहास वा अन्य विषयका पुस्तक वा कमिक्स,
फिल्म, नाटक वा प्रदर्शनी
साथीभाइ, अभिभावक, शिक्षक र अन्य व्यक्ति

यी सबै सूचनाका स्रोत हुन् भनेर जान्नु पनि मिडिया साक्षरताको अंश हो ।

प्राप्त सूचनालाई परख गर्न आवश्यक सिपहरूलाई नै मिडिया तथा सूचना साक्षरता भनिन्छ । मिडिया तथा सूचना साक्षर हुन निम्न ज्ञान र सिप आवश्यक पर्छ:

मिडिया र सूचनासम्म पहुँचः सूचना प्राप्तिका स्रोत र उपकरणसम्म पहुँच, सूचना प्राप्त गरेपछि त्यसको मूल स्रोतबारे जानकारी ।
सूचनाको मूल्याङ्कनः प्राप्त सूचनामाथि यो सूचना किन यो रूपमा वा यो तरिकाबाट दिइयो र स्रोतका रूपमा किन कसैलाई प्रयोग गरियो भन्ने जस्ता प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास ।
सूचना निर्माण/प्रकाशनः रेडियो, टिभी वा पत्रपत्रिकाका सामग्री कसरी कसले बनाउँछ वा सोसल मिडियाका सामग्री कसले कसरी बनाउँछ भन्ने ज्ञान र सिप ।
सूचनामाथि आलोचनात्मक दृष्टिः प्राप्त सूचनाले के र कस्तो प्रभाव पार्न सक्छ वा ती सूचना कसले कुन प्रयोजनका लागि दिएको हुन सक्छ भन्ने आलोचनात्मक प्रश्न ।
सूचनाको छनोटः माथिका चरण पार गरिसकेपछि सूचनाका सही स्रोत छान्ने र सूचना प्राप्तिपछि के गर्ने भन्ने कुराको अभ्यास ।

मिडिया र सूचना साक्षर व्यक्तिले शीर्षक पढेर, लेखक चिनेर र सूचनाको मिति हेरेर मिथ्या सूचनाको पहिचान गर्छन्, सूचना परीक्षणका लागि फरक स्रोतहरू प्रयोग गर्छन् । भाषाशैली हेरेर सूचना फैलाइएको कारण अध्ययन गर्छन्, सूचनामा भएका अङ्क वा तथ्याङ्क कहाँबाट र कसरी आयो भन्ने विचार गर्छन् । तस्बिर वा चित्रहरू किन प्रयोग गरियो र त्यसले हामीलाई के असर गर्छ भन्ने थाहा पाउँछन् । सूचना सामग्रीहरू आफैँ तयार गर्न सक्छन्, सूचना सामग्रीको पक्ष/विपक्ष वा आग्रह/पूर्वाग्रह छुट्टयाउन सक्छन् र भरपर्दो सूचना स्रोतको सूची बनाउन सक्छन् ।